Polacy w FTP-MOI w Grenoble: biografie bojowników batalionu Liberté

Polacy nie byli jedynie pomocnikami grenobelskiego ruchu oporu. Współtworzyli jego struktury, organizowali podziemne drukarnie, dowodzili oddziałami FTP-MOI, prowadzili sabotaż i ginęli w walce. Szczególnie ważną rolę odegrali polscy Żydzi, którzy po wkroczeniu wojsk niemieckich do nieokupowanej dotąd części Francji szukali względnego schronienia w Grenoble.

Grenoble i oddział „Liberté”

Wiosną 1943 roku powstał w Grenoble zalążek oddziału FTP-MOI „Liberté”, związanego z komunistycznym ruchem oporu i siecią Main-d’œuvre immigrée. Pierwszych pięciu bojowników było Żydami pochodzącymi z zagranicy. Według historyka Claude’a Collina grupa wyrosła przede wszystkim ze środowiska młodych polskich Żydów przybyłych z Montpellier. W lipcu 1943 roku czterech polskich Żydów wzięło udział w akcji przeciw zakładom Brun w Saint-Martin-d’Hères. Poległ wówczas Léon Gaist.

Nie wszyscy uczestnicy FTP-MOI byli Polakami ani anarchistami. W oddziale walczyli i pomagali mu m.in. Włosi, Hiszpanie, Węgrzy, Rumuni i Francuzi. Wczesny rdzeń bojowy i późniejszy skład jednostki nie były takie same. Collin przytacza powojenne, orientacyjne zestawienie składu „Liberté” z końca sierpnia 1944 roku: około 20% Francuzów, 40% Włochów, 20% Hiszpanów i 20% pozostałych, w tym Polaków, Węgrów i Rumunów. Liczby te nie opisują pierwszej grupy z 1943 roku.

Léon Gaist (1924–1943), pseudonim „Marcel”

Urodzony w Polsce w rodzinie żydowskiej Léon Gaist przeniósł się w listopadzie 1942 roku z Montpellier do Grenoble. W 1943 roku stanął na czele niewielkiej grupy bojowej, z której rozwinął się batalion „Liberté”. Uczestniczył w przygotowaniu sabotażu linii kolejowej Grenoble–Chambéry 1 maja 1943 roku. W nocy z 6 na 7 lipca kierował akcją w fabryce ciastek Brun w Saint-Martin-d’Hères, dostarczającej produkty wojskom niemieckim. Zginął od strzału strażnika zakładu. Został pochowany pod przybraną tożsamością. Dzisiaj przypominają go nazwa ulicy i tablica pamiątkowa w Saint-Martin-d’Hères.

Nusen Sacks (ur. 1919), pseudonim „Raymond”

Nusen Sacks urodził się w Kaliszu w polskiej rodzinie żydowskiej. Przyjechał do Francji na studia, a w latach 1938–1939 zbliżył się do środowisk komunistycznych. W lutym lub marcu 1943 roku wstąpił do FTP-MOI w Grenoble, późniejszego oddziału „Liberté”. W styczniu 1944 roku przeniesiono go do Lyonu, gdzie dowodził grupą w batalionie „Carmagnole”. Ranny i aresztowany w marcu 1944 roku, uniknął egzekucji; 22 sierpnia zbiegł z więzienia Saint-Paul i uczestniczył w powstaniu w Villeurbanne.

Alexandre Ochshorn (1912–1944), pseudonim „Robert”

Urodzony w Winiatyńcach w Polsce, pochodzący z rodziny żydowskiej Alexandre Ochshorn studiował we Francji i przyjął francuskie obywatelstwo. W maju 1943 roku wstąpił do batalionu „Liberté” w Grenoble. Pod koniec roku skierowano go do Saint-Étienne, by organizował grupę Polaków. Aresztowano go 6 stycznia 1944 roku. Został zamordowany wraz z innymi więźniami w nocy z 14 na 15 lutego 1944 roku w Saint-Étienne.

Nicolas Aizemberg (1916–1944), pseudonim „Luc”

Nicolas Aizemberg urodził się w Połtawie, wówczas w Imperium Rosyjskim, i dorastał w środowisku polskich Żydów. W 1937 roku walczył w Brygadach Międzynarodowych w Hiszpanii. W 1943 roku, po działalności w MOI w Marsylii i w batalionie „Carmagnole” w Lyonie, został dowódcą „Liberté” w Grenoble. Mieszkał wraz z Léonem Szwarcbartem przy 7 rue Arago. Obaj zostali aresztowani 18 lipca 1944 roku i zamordowani 21 lipca w Seyssinet-Pariset wraz z ośmioma innymi więźniami. Ich losy łączą doświadczenie polskiej emigracji, wojny w Hiszpanii i francuskiego ruchu oporu.

Marek Majerczak (zm. 1944), pseudonim „Vincent”

Marek Majerczak, polski Żyd związany wcześniej z Montpellier, wstąpił do FTP-MOI w Grenoble w 1943 roku. Następnie działał w Lyonie, gdzie uczestniczył w licznych akcjach od jesieni 1943 do marca 1944 roku. Według opracowania Musée de la Résistance en ligne został zabity 11 marca 1944 roku na Croix-Rousse podczas policyjnej obławy. Jego pełna tożsamość nie jest definitywnie ustalona: źródła wskazują na możliwy związek z Dawidem Majerczakiem z Włocławka.

Marco Lipszyc (1912–1944), pseudonim „Lenoir”

Urodzony w Polsce w rodzinie żydowskiej Marco Lipszyc przyjechał do Francji w 1933 roku. Walczył po stronie republikańskiej w wojnie domowej w Hiszpanii, a następnie osiadł w Grenoble. W lutym 1944 roku został szefem wojskowym FTP w departamencie Isère. Aresztowany 17 maja, został zamordowany 21 lipca 1944 roku. W 2026 roku Musée de la Résistance et de la Déportation de l’Isère promowało poświęconą mu biografię Claude’a Collina „Marco Lipszyc. Étranger et notre frère pourtant”. Jego życiorys pokazuje również ważne rozróżnienie: Lipszyc był działaczem komunistycznym.

Jerzy Georges Brahms: polskie podziemne drukarnie

Nie cały opór polegał na akcjach zbrojnych. Jerzy Georges Brahms, pseudonim „Alex”, studiował w Grenoble i od 1941 roku działał w polskiej sekcji MOI. Według jego powojennej relacji odpowiadał za organizację drukarni podziemnych wydających ulotki i pisma po polsku i francusku. Sieć obejmowała między innymi Voiron–Grenoble, Lyon, Saint-Étienne i miejscowości górnicze. Wspominał o współpracy z Romanem Korneckim („Gustave”) i Genią Łozińską („Thérèse”), odpowiedzialnymi za polską sekcję MOI w strefie południowej. W 1944 roku uczestniczył w tworzeniu młodzieżowej organizacji „Grunwald”. Jest to szczególnie cenny ślad udziału Polaków w konspiracji prasowej i organizacyjnej.

Polscy górnicy z La Mure

Claude Collin opisuje także pomoc polskich górników z zagłębia La Mure. Dostarczali oni pierwsze materiały wybuchowe wykorzystywane przez grenoblski oddział „Liberté”. To przypomnienie, że Résistance tworzyli nie tylko dowódcy i uczestnicy bezpośrednich akcji, lecz również robotnicy, osoby zapewniające schronienie, transport i zaopatrzenie.

Jak FTP-MOI łączyło różne emigracje?

Włoscy robotnicy pomagali zdobywać i ukrywać broń, polscy górnicy zapewniali materiały wybuchowe, polscy Żydzi stanowili ważną część pierwszych grup bojowych, a w późniejszej fazie oddziału zwiększył się udział Włochów i Hiszpanów. Były to jednak różne środowiska polityczne. FTP-MOI pozostawało strukturą komunistyczną.