Pierwsi anarchiści w Isère (1880–1914): bunt w Vienne i proces w Grenoble

1 maja 1890 roku w Vienne, w departamencie Isère, robotnicza demonstracja przerodziła się w gwałtowny bunt. Trzy miesiące później jego uczestnicy stanęli przed sądem przysięgłych w Grenoble. W centrum wydarzeń znaleźli się tkacz i anarchista Pierre Martin, mówca Alexandre Tennevin oraz słynna rewolucjonistka Louise Michel. Ich losy pokazują, jak w końcu XIX wieku idee anarchistyczne spotkały się z codziennym doświadczeniem robotników przemysłowych.

Isère: więcej niż Grenoble

Badanie anarchizmu w Isère trzeba rozpocząć od rozróżnienia kilku ośrodków. Grenoble było siedzibą administracji i sądów, ważnym miastem przemysłowym oraz miejscem spotkań politycznych. Vienne miało potężny przemysł włókienniczy i tradycję mobilizacji robotniczej. W pracy magisterskiej Les anarchistes dans le département de l’Isère, de 1880 à 1914 (1972) Jean-Paul Barthélemy uwzględnił również La Tour-du-Pin i Saint-Marcellin.

Według katalogu biblioteki Centre international de recherches sur l’anarchisme (CIRA) w Lozannie praca Barthélemy’ego obejmuje strukturę społeczno-zawodową anarchistów, ich zebrania, publikacje, plakaty, działania indywidualne, przechodzenie do syndykalizmu rewolucyjnego oraz związki z grupami włoskimi i hiszpańskimi. Egzemplarz liczy 139 stron i jest dostępny do konsultacji na miejscu. Katalog CIRA, sygnatura Yf 245.

29 kwietnia 1890: Louise Michel i Alexandre Tennevin w Vienne

Dwa dni przed pierwszomajową demonstracją w miejscowym teatrze wystąpili Louise Michel, jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci Komuny Paryskiej i francuskiego anarchizmu, oraz Alexandre Tennevin, działacz i mówca anarchistyczny. Ich wystąpienia stały się później jednym z argumentów władz, które usiłowały powiązać agitację z gwałtownymi wydarzeniami. Historyczka Claude Rétat podkreśla jednak konieczność odróżnienia tego, co rzeczywiście zaszło, od sposobu przedstawiania wydarzeń przez policję, prokuraturę i prasę.

1 maja: strajk, starcia i fabryka Brocard

1 maja 1890 roku w Vienne rozpoczęły się protesty i strajki. Doszło do starć z przedstawicielami władz, a w fabryce sukna Brocard do zniszczeń i zabierania materiałów. Wśród organizatorów i uczestników znalazł się Pierre Martin, miejscowy tkacz i anarchista. Wydarzenia odbiły się szerokim echem, ponieważ odbywały się w okresie kształtowania się międzynarodowego Święta Pracy. Dla władz była to sprawa porządku publicznego; dla części robotników także protest przeciw nędzy i warunkom pracy.

8–12 sierpnia 1890: proces w Grenoble

Przed sądem przysięgłych w Grenoble stanęli m.in. Pierre Martin i Alexandre Tennevin. Proces odbywał się od 8 do 12 sierpnia 1890 roku. Obaj bronili się osobiście. Louise Michel nie była sądzona: postępowanie przeciwko niej zakończono wcześniej, a jej potraktowanie przez władze wywołało osobny spór o polityczne wykorzystanie diagnoz psychiatrycznych.

Proces jest szczególnie interesujący jako starcie dwóch interpretacji: państwo próbowało wykazać odpowiedzialność agitatorów za przemoc, podczas gdy anarchiści mówili o prawie robotników do życia i sprzeciwie wobec nierówności. Claude Rétat przeanalizowała zarówno protokoły i akta, jak też język używany przez strony i późniejsze opowieści o wydarzeniach.

Trzy biografie

Pierre Martin: anarchista z Vienne

Martin pracował jako tkacz i należał do znanych władzom lokalnych anarchistów. Był jednym z centralnych oskarżonych w procesie z 1890 roku. Jego biografia jest kluczem do zrozumienia połączenia agitacji politycznej z doświadczeniem robotników włókienniczych.

Alexandre Tennevin: agitator i oskarżony

Tennevin przyjechał do Vienne z Louise Michel, wystąpił 29 kwietnia, a następnie został oskarżony w związku z demonstracjami. Przed sądem w Grenoble sam przedstawiał swoją obronę. Nie był on szeregowym, lokalnym działaczem robotniczym: był mówcą znanym szerzej w ruchu anarchistycznym.

Louise Michel: obecna w historii, nie na ławie oskarżonych

Michel odegrała istotną rolę w wydarzeniach poprzedzających demonstrację. Jej późniejsze wspomnienia i reakcja na decyzje wymiaru sprawiedliwości stały się częścią publicznej debaty. Nie została jednak osądzona w procesie grenoblskim.

Co stało się z anarchizmem po 1890 roku?

Represje lat 1893–1894, związane z tzw. lois scélérates, utrudniły publiczną działalność anarchistyczną. Nie oznaczało to jednak końca ruchu. Część jego uczestników działała w związkach zawodowych i rozwijała syndykalizm rewolucyjny; inni pozostali związani z antymilitaryzmem, propagandą, edukacją lub indywidualistycznymi nurtami anarchizmu.